Activiteit 2: Van de middeleeuwse stad tot de uitbreidingen van de XIXe eeuw
Brussel, hoofdstad van ...?
Activiteit 2: Van de middeleeuwse stad tot de uitbreidingen van de XIXe eeuw
De bevaarbare waterlopen en de grote verbindingsweg van het Oosten
naar het Westen uit de Middeleeuwen geprojecteerd op een kaart van België vandaag.
Bron: Société Royale belge de Géographie, naar HAYT, Franz, 1988.
Atlas d’histoire universelle et de Belgique. Wesmael.
Vanaf de XIe eeuw worden er verscheidene groepen woningen gebouwd op de oevers van de Zenne, een kleine rivier die van het zuiden naar het noorden stroomt. Geleidelijk aan breiden deze gehuchten zich uit en verbinden zich tot een stad: Brussel. Ze kunnen zich ontwikkelen doordat de Zenne stroomopwaarts van Brussel (in zuidelijke richting) niet meer bevaarbaar was. De goederen moeten dus uit de schepen worden gelost en verder worden vervoerd over land.
De politieke en religieuze machtscentra (respectievelijk het hertogelijk paleis en de collegiale kerk) en de aristocratische wijken worden opgetrokken op de “berg” (op de top van de oostelijke oever van de Zenne). De ambachtelijke en handelsactiviteiten ontwikkelen zich in de buurt van de waterloop waar ook de volkswijken zich zullen concentreren (in de benedenstad). De vochtige vlakte aan de westkant van de rivier zal pas later worden bewoond. De eerste omwalling ziet begin XIIIe eeuw het licht om het politieke, religieuze en handelshart van de stad en het knooppunt van de belangrijke verkeersassen te beschermen.
Model van Brussel in de XIII-de eeuw, omgeven door de eerste stadsomwalling. Museum van de Stad Brussel. De foto is genomen in oostelijke richting en dus vanuit de vallei naar de top van de helling. Het grote stenen gebouw rechts in de verte is het kasteel, dat een uitgroei vormt van de wal. De collegiale kerk zie je achteraan links.
© Eyes-Screen/Brussels Studies Institute, 2019
Nadat de eerste omwalling te smal is geworden om een snel groeiende stad afdoende bescherming te bieden, wordt ze eind XIVe eeuw vervangen door een tweede omwalling die een gebied beschermt dat driemaal groter is. Zo ontstaat de fameuze Vijfhoek die nog steeds goed zichtbaar is in het Brusselse landschap.
Tot in 1860 kom je de stad binnen via een van de poorten in de omwalling waar een octrooi werd geheven, een belasting op de goederen die in de stad werden ingevoerd. Na de afschaffing van het octrooirecht in 1860 wordt de breuk in het landschap tussen Brussel en haar voorsteden vager. Ze verdwijnt echter niet helemaal. De tweede omwalling wordt later wel afgebroken maar de lanen en autotunnels van de “Kleine Ring” geven nog duidelijk het tracé ervan aan.
De Vijfhoek op de huidige kaart van Brussel. In het rood de kleine (auto)ring van Brussel. Bron : Achtergrond Nationaal Geografisch Instituut (cartoweb.be)
Bij de bouw van de tweede omwalling omvat die nog grote niet-verstedelijkte terreinen, met name in het westen van de Vijfhoek. Door de groei van de stad worden ook de eerste voorsteden uitgebreid. Tot aan de onafhankelijkheid van België in 1830 zijn er buiten de oude omwalling slechts enkele uitstulpingen ter hoogte van de poorten. Brussel voelt zich stilaan beklemd binnen de Vijfhoek, maar de afbraak van de stadsmuren en het statuut van hoofdstad van België veranderen daar niets aan: de stad verovert geen enkel nieuw terrein. De stad zou pas in oppervlakte toenemen in de tweede helft van de XIXe eeuw. Tussen 1851 en 1913 zal de oppervlakte van de gemeente Brussel-stad meer dan verdubbelen: van 415 naar 1046 hectare.
Met onderstaande evolutieve kaart kun je de evolutie van de urbanisatie van Brussel zien van de Middeleeuwen tot het begin van de XIX-de eeuw. Aarzel niet om de cursor te laten glijden om voor- of achteruit te gaan in de tijd.
Een suggestie, commentaar of opmerking over deze activiteit? Klik hier!
