BrOOC Brussel ontcijferd

Foto: Het fresco van Eva Roussel voor het Stripspoor, ingehuldigd in 2021 in Laken en getiteld "Solastalgie", van de Engelse woorden "solace" en "-algie", de angst om iets te verliezen. De auteur legde bij de inhuldiging uit dat de bloemen op het fresco niet willekeurig gekozen zijn. Ze koos kamille voor kalmeren en tegen angst; bernagie voor moed en actie; anemonen voor hoop en bescherming; heide voor de vreugde van de gemeenschap; en primula's voor vernieuwing en jeugd. © Stripverhaal van de Stad Brussel. Online: https://www.parcoursbd.brussels/nl/stripmuren/solastalgie/

Het concept van eco-angst werd voor het eerst beschreven in 1997 door de Belgisch-Canadese onderzoekster Véronique Lepaige. Zij legt uit dat het "een ziekte is, ... een individueel lijden gelinkt aan bijhorende stoornissen. Sommige mensen worden fobisch, extreem angstig". Deze angst leidt tot bezorgdheid, waakzaamheid, woede en een gevoel van machteloosheid.

NB: Gaat deze beschrijving jou aan het hart? Voel je fatalisme, een diep gevoel van ontmoediging, woede en angst als je aan klimaatverandering denkt? Zo ja, blijf dan niet alleen achter met deze extreem zware gedachten. Je kunt hulp zoeken bij psychologen of je aansluiten bij actiegroepen, waarvan er veel zijn in Brussel!

Toch zijn er mensen in de samenleving die actie ondernemen en zich mobiliseren om deze uitdagingen aan te gaan en de effecten van klimaatverandering te bestrijden. Dit vermogen van groepen en gemeenschappen om te gedijen en zich te verenigen in tijden van crisis staat bekend als "co-weerbaarheid". De rol van organisaties en burgers is essentieel. Na uiteenlopende aspecten van de milieucontext in Brussel te hebben bekeken, gaan we nu kijken naar de natuur door het prisma van de instellingen, organisaties, collectieven en verenigingen die het milieu in Brussel proberen te beheren, te reguleren, actie te ondernemen, te mobiliseren of bepaalde keuzes aan te vechten.

1. Regulering van het milieu in Brussel

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd opgericht in 1989. Deze vrij recente institutionalisering heeft het mogelijk gemaakt om op een meer transversale manier rekening te houden met de verschillende milieuproblemen. Daarom heeft het Gewest een openbare dienst voor milieubeheer opgericht: Leefmilieu Brussel (BE). Leefmilieu Brussel, dat nu gevestigd is in een passief gebouw in Tour & Taxis, stelt meer dan 1 300 mensen te werk en produceert een groot aantal enquêtes, publicaties en gegevens over het milieu in Brussel, waarvan sommige als bron werden gebruikt voor dit onderdeel.  Luister naar dit korte interview met Serge Kempeneers, voormalig directeur van Leefmilieu Brussel, die in 2023 voorzitter was van de Milieuraad van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest:

[klik op Instellingen > ondertiteling > automatisch vertalen > en kies Nederlands]

Leefmilieu Brussel staat in voor de uitvoering van het milieubeleid van het Gewest in drie domeinen: de bescherming van de natuurlijke rijkdommen, een milieuvriendelijker beheer van de bodem en de strijd tegen de klimaatverandering in Brussel. Het verenigt de volgende actieterreinen onder één koepel:

• Fauna en flora: natuur en biodiversiteit, beheer van groene ruimten en natuurgebieden, beheer van onbevaarbare waterwegen, dierenwelzijn. 
• Duurzame transformatie: de strijd tegen klimaatverandering, de geïntegreerde aanpak voor een duurzame stad, regenwaterbeheer en overstromingsbeheer; 
• Ecologisch verantwoord handelen: duurzame voeding en stadslandbouw, afvalbeheerplanning en circulaire economie, duurzame productie, bouw en consumptie.
• Gezondheidsbescherming en renovatie: elektromagnetische golven, geluids- en trillingsvervuiling, asbest, bodem, luchtkwaliteit, energie.

In deze domeinen is Leefmilieu Brussel de administratie die verantwoordelijk is voor de regulering van milieukwesties. Naast het opvolgen en bijhouden van veranderingen in deze materies door middel van studies, ontmoedigt Leefmilieu Brussel bepaalde gedragingen (bijvoorbeeld door het niet naleven van de toegelaten decibel-drempel voor het overvliegen van vliegtuigen te bestraffen) en moedigt ze andere gedragingen aan (bijvoorbeeld door financiële stimuli voor de renovatie van slecht geïsoleerde gebouwen).

2. Initiëren

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest moedigt ook bepaalde initiatieven aan met zijn Good Food-strategie die in 2015 werd goedgekeurd en die met name tot doel heeft agro-ecologie aan te moedigen (een landbouwtechniek die het ecosysteem wil versterken), gezonde voeding te promoten (vooral in schoolkantines) en huishoudens aan te moedigen om hun voedsel in kleine stedelijke moestuinen te produceren.

In Brussel schieten talrijke privé- en collectieve moestuinen, maar ook professionele tuinbouwbedrijven uit de grond waardoor de particuliere voedselproductie en de korte keten distributie zich verder ontwikkelen. In 2018 gaf 15% van de Brusselaars aan dat ze een deel van hun voedsel zelf produceerden, terwijl Leefmilieu Brussel 373 percelen ter beschikking stelde voor moestuinieren.

Deze stadstuinen hebben over het algemeen echter een zeer korte levensduur, vooral in de dichtstbevolkte centrumwijken. Hoewel het aantal kleine tuinen toeneemt, nam de totale oppervlakte van de tuinen in de loop der jaren af. De meeste tuinen die de afgelopen dertig jaar zijn aangelegd, bevinden zich in de wijken binnen de eerste kroon, waar de inkomensniveaus relatief hoog zijn.

3. Aan de kaak stellen en mobiliseren

Naast de moestuinen wordt er in Brussel ook aan stadslandbouw gedaan door professionele tuinders. Hoewel er niet veel boerderijen zijn, is hun aanwezigheid in het hart van een hoofdstad uitzonderlijk. Hun vestiging wordt over het algemeen bemoeilijkt door het gebrek aan beschikbare ruimte in metropolen die onder zware vastgoeddruk staan, en door de prijs van de grond. 

Om dit cruciale probleem in de landbouw aan te pakken, kopen verenigingen zoals Terre-en-vue landbouwgrond op en stellen die ter beschikking van landbouwers tegen huurprijzen die buiten de markt zijn vastgesteld, d.w.z. tegen zeer betaalbare prijzen. Terre-en-vue heeft een aantal percelen aangekocht in Brussel en zijn onmiddellijke omgeving en heeft verschillende spelers de kans gegeven om zich te vestigen en groenten en fruit te telen: CourJette, Hierba Buena Tisanes, les Garçons Maraîchers, Les Simples Jettoises, RadisKale, Smala Farming, Voie lactée en de boerderij Chant des Cailles. Andere Brusselse boerderijen combineren tuinbouw met sociale missies, zoals Ferme Nos Pilifs, waar mensen met een handicap werken, Début des Haricots, Ferme du Parc Maximilien en Maison verte et bleue. Er zijn ook veel andere spelers die zich in Brussel hebben gevestigd, zoals Atelier Groot Eiland, dat "FleurAkker" aanbiedt, een bloemenveld in Jette waar iedereen tussen maart en oktober zijn eigen boeket kan komen plukken en samenstellen. FedeAU is een vereniging die de professionele stadslandbouwers in Brussel samenbrengt.

Naast deze instanties hebben ook burgers een rol gespeeld in het milieubeheer in Brussel, zowel door nieuwe projecten op te starten en te mobiliseren, als door praktijken of ambities aan te vechten die in strijd zijn met het milieu. 

Braakliggende terreinen zijn een voorbeeld van hoe burgers het milieubeheer uitdagen. In de loop der jaren zijn meerdere braakliggende terreinen omgevormd tot gebieden voor stadslandbouw of zelfs tot gebieden waar zich spontaan flora en fauna met een hoge biologische waarde hebben ontwikkeld. Ook al worden deze gebieden al een tijd niet meer gebruikt, uiteenlopende belangen staan klaar om invulling te geven aan hun toekomst. In een metropool als Brussel, waar braakliggende terreinen schaars zijn, vormt de concurrentie om ruimte te vinden voor huisvesting, het creëren van een recreatiegebied, het opzetten van productieve activiteiten, kantoren of gemeenschapsinfrastructuur een directe bedreiging voor deze terreinen. Er moet vaak een afweging gemaakt worden tussen verdichten en vergroenen: besluitvormers en projectontwikkelaars zien braakliggende terreinen als een grondreserve voor potentiële verdichting, terwijl natuurliefhebbers ze zien als een essentiële bron van biodiversiteit voor het stedelijk ecosysteem. 

Als je goed kijkt naar de nieuwe stedelijke projecten om je heen, zie je dat de strijd om braakliggende terreinen niet nieuw is. Een voorbeeld is de voormalige Keelbeek, die plaats heeft gemaakt voor de gevangenis van Haren. Bekijk deze luchtfoto's om te zien hoe het land door de jaren heen is veranderd door de cursor naar rechts te bewegen:

Deze voormalige landbouwgrond lag braak voordat er moestuinen en andere activiteiten op werden georganiseerd om tijdens de protesten de belangstelling voor het behoud van het land te benadrukken. Ongetwijfeld speelde het symbolische gewicht van de gekozen infrastructuur (een gevangenis) een rol in de intensiteit van de protesten, temeer omdat het om de grootste gevangenis van het land gaat.

Mobilisatie tegen het gevangenisproject Keelbeek:

Voor andere braakliggende terreinen lopen de geschillen nog, zoals voor de braakliggende terreinen Josaphat, Champ des Cailles of Marais Wiels. In sommige gevallen hebben onderhandelingen het mogelijk gemaakt om (een deel van) de open ruimte te behouden. 

Veel mensen zijn zich bewust van de milieuproblemen, maar niet iedereen mobiliseert zich door te gaan kamperen op een braakliggend terrein om de vernietiging ervan te voorkomen! Er zijn andere manieren om betrokken te raken of bepaalde beslissingen aan te vechten. De evolutie van de milieuoverwegingen die gemaakt worden door politieke partijen en de evolutie van de Ecolo-Groen-fractie in Brussel, toont dat deze bezorgdheid steeds belangrijker wordt voor de kiezers, hoewel deze indicator ook wel misleidend zou kunnen zijn. Heel wat partijen hebben dit inmiddels begrepen en stellen ook antwoorden op de klimaatcrisis voor. Vandaag de dag is Ecolo-Groen niet langer de enige partij die de klimaatverandering aan de orde stelt.
In 1982 verschenen de Ecologisten voor het eerst op 16 gemeentelijke kieslijsten in de Brusselse agglomeratie (die in 1989 het Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd). Gemiddeld behaalden zij 6,0% van de stemmen in de agglomeratie (Rowies, 1983). Sindsdien is hun politieke invloed gegroeid, wat zich tussen 2018 en 2024 vertaald heeft in burgemeesters en schepenen van Ecolo-Groen in enkele Brusselse gemeenten .

Een brede waaier van actoren is betrokken bij de milieuproblematiek in Brussel: instellingen zoals Leefmilieu Brussel, maar ook groepen, verenigingen, burgers, onderzoekers, enz. De spelers zijn niet alleen talrijk, maar ook zeer reactief. Hoewel sommige structuren al vele jaren bestaan, zoals Inter-Environnement Bruxelles, dat in 1974 werd opgericht, kunnen we geen volledige lijst van bestaande initiatieven geven, anders zouden we die meerdere keren per jaar moeten bijwerken! 

Wat volgens ons essentieel is om te onthouden, is dat Brussel een broedplaats is van vele initiatieven die mobiliseren, sensibiliseren, aan de kaak stellen en proberen het milieu en de natuur in de stad te beschermen. In dit deel hebben we je aan de hand van een verschillende aspecten laten zien hoe belangrijk dit milieu in een stedelijke omgeving is om de klimaatverandering en de gevolgen ervan tegen te gaan, te beperken of te weerstaan.

Maar we moeten niet denken dat alle Brusselaars het eens zijn over deze kwestie. Er is een aanzienlijk deel van de bevolking dat niet gevoelig is voor deze uitdagingen, of er zelfs fel tegen gekant is. Verschillende voorbeelden in Europa laten zien dat deze spanningen serieus moeten genomen worden: zo leidde de uitzonderlijke droogte in Spanje begin 2023 tot zeer agressieve reacties van de bevolking tegen het Spaanse meteorologische agentschap, dat beschuldigd werd van het verspreiden van nepnieuws; in mei 2023 riep de Franse president Emmanuel Macron, snel gevolgd door de Belgische premier Alexander De Croo, op om Europese maatregelen ter bescherming van het milieu “ te pauzeren " om het bedrijfsleven en de plattelandssectoren niet te zwaar te treffen; de "stikstof”-plannen die Nederland en het Vlaamse Gewest in 2022 invoerden, leidden tot zeer heftige reacties van de boeren, soms met ernstige politieke gevolgen; de tractordemonstraties in heel Europa begin 2024…

Milieukwesties in Brussel en elders blijven zeer gevoelig maar vereisen nochtans dringende actie.

Een suggestie, commentaar of opmerking over deze activiteit? Klik hier!