BrOOC Brussel ontcijferd

Laten we beginnen met DE vraag: herbergt Brussel een grote biodiversiteit? Om daar achter te komen, kijken we eerst naar de groene ruimtes en de bodem. In de volgende activiteiten kijken we naar het water en de lucht in Brussel.

Groene ruimtes

Brussel heeft veel verschillende soorten groene ruimtes: wouden, bossen, parken, voetbalvelden, begraafplaatsen, privétuinen (32% van de groene ruimte in Brussel!), spoordijken, braakliggende terreinen, grote privédomeinen, grasvelden, enz. Denk even aan de ruimtes die u soms bezoekt en de verschillende manieren waarop ze worden gebruikt.

Wil je de groene ruimten in Brussel ontdekken? Neem dan een kijkje op de website Brussels Gardens, ontwikkeld door Leefmilieu Brussel, die een overzicht geeft van alle groene ruimten in Brussel, evenals een groot aantal wandelingen met informatie over de voorzieningen voor wandelaars, eventuele openingstijden en de geschiedenis van elke ruimte.

Na dit overzicht van de verschillende functies, gaan we dieper in op een opmerkelijke groene ruimte: het Zoniënwoud. Het Zoniënwoud, dat verspreid ligt over de drie gewesten van België (zie Deel 1 over de gewesten in België), beslaat meer dan 5.000 hectare, waarvan ongeveer 1.660 hectare in het Brussels Gewest ligt. Dit uitzonderlijke gebied heeft een rijke geschiedenis. Zo verzamelden de hertogen van Brabant en de aristocratie er zich in de 13e eeuw om te jagen, vaak op wild. Veel van de straten in de gemeenten ten oosten van Brussel herinneren aan dit verleden, zoals u kunt zien op deze kaart.

 

Bron: Société Royale belge de Géographie

Om de best mogelijke omstandigheden voor deze activiteit te behouden, werd het bos beschermd door verschillende maatregelen, waaronder beperkingen van de houtkap en de jacht door de lokale bevolking. De jacht was voorbehouden aan de hertogen en heren van het Zoniënwoud. Maar het bos werd ook intensief geëxploiteerd om de stad en het land van hout te voorzien, soms in die mate dat de boomvernieuwing in gevaar kwam. Opeenvolgende overheden hebben dan ook regelmatig nieuwe bomen geplant. Sommige delen van het bos hebben daardoor niet veel "natuurlijks" meer en zien er soms uit als grote monoculturen van bomen. Maar het bos heeft ontegensprekelijk nog een aantal van zijn oude kenmerken behouden, vooral op vlak van topografie en qua samenstelling van de bodem, die op sommige plaatsen nooit is geëxploiteerd. Als je meer wil weten over de geschiedenis van het Zoniënwoud, aarzel dan niet om dit korte document van Leefmilieu Brussel te lezen: Het Zoniënwoud.

Vandaag is de impact van het Zoniënwoud op de Brusselse groenindicatoren zeer groot. Hieronder vindt u enkele cijfers die u een idee geven van deze impact van het bos. Kunt u raden waar ze in de tabel staan? Plaats in de eerste kolom de waarden met het Zoniënwoud en in de tweede kolom de waarden zonder het Zoniënwoud.

Zoals je ziet, trekt het Zoniënwoud alle indicatoren omhoog, soms zelfs aanzienlijk. De bewering dat Brussel een 'groene stad' is, is dus vooral te danken aan de voetafdruk van dit bos. Dit bos, dat toegankelijk is voor het publiek, ligt echter aan de zuidoostelijke rand van Brussel en is daarom niet zo eenvoudig toegankelijk voor alle inwoners van het Gewest. Het is een vast gegeven in Brussel: groene ruimten liggen meestal aan de rand van de stad. De centrale wijken (de Vijfhoek en de Eerste Kroon, zie deel 1) hebben weinig groene ruimten, met uitzondering van het Park van Brussel. Toch zijn dit de dichtstbevolkte wijken van Brussel. In de zogenaamde "arme halve maan" ligt het inkomen per inwoner ook het laagst (zie deel 2). We komen hier later nog op terug, maar houd al in gedachten dat Brussel niet voor alle inwoners op dezelfde manier een groene stad is, zoals u kunt zien op de verschillende kaarten hieronder:

Bron: Société Royale belge de Géographie

Je zult merken dat de gebieden in het Europese Natura 2000-netwerk slechts een fractie vertegenwoordigen van de gebieden met een hoge biologische waarde...

Groene ruimtes opnieuw verbinden De meeste groene ruimten in Brussel zijn versnipperd, en dat geldt ook voor het Zoniënwoud, dat doorkruist wordt door verschillende autowegen. Deze situatie leidt tot een hoog sterftecijfer onder kleine dieren zoals kikkers, padden, vossen, salamanders, duiven, egels en marters. Ook grote zoogdieren worden getroffen door deze versnippering, die hun bewegingsvrijheid beperkt en niet overeenkomt met hun vertrouwde habitat. Een aantal projecten, met name van het Vlaams Gewest en Leefmilieu Brussel, hebben tot doel de groene ruimten opnieuw met elkaar te verbinden door middel van ecoducten en dierentunnels. De ontwikkeling van een "groen netwerk", een initiatief genomen door Leefmilieu Brussel in 1996, bestaat erin "groene ruimten aan te leggen waar die ontbreken en vervolgens al die ruimten op een zo gebruiksvriendelijk mogelijke manier met elkaar te verbinden: groen langs de invalsroutes naar de stad, bomen langs lanen, voetpaden en fietspaden verbeteren, gebruik maken van rivieren en hun oevers, spoorlijnen, bestaande beplante lanen,...” (Leefmilieu Brussel).  Het opnieuw verbinden van groene ruimten richt zich ook op mensen: de Groene Wandeling is daar een voorbeeld van. De route loopt rond het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en verbindt verschillende (semi-)natuurgebieden zodat voetgangers en fietsers bijna altijd op een veilige, bewegwijzerde route zitten. Bekijk deze korte video om de route van de Groene Promenade te ontdekken:

De bodem

De bodem

Laten we nu even kijken naar de kwaliteit van de bodem in Brussel. Je hebt net gezien dat 52% van de Brusselse bodem begroeid is, maar niet alle bodems kennen dezelfde biodiversiteit (er is bijvoorbeeld een groot verschil tussen een voetbalveld en een braakliggend terrein). Ook de aanwezigheid van grond die vervuild is door verschillende industrieën vormt een groot probleem voor het Gewest, dat sinds 2005 bezig is met de sanering ervan.

(Klik linksboven om het bijschrift bij de kaart in het Nederlands te lezen)

De categorieën zijn de volgende: 
Categorie 0: mogelijk verontreinigde percelen
    Deze terreinen werden nog niet bestudeerd: de bodem kan verontreinigd zijn geweest. Bij verkoop of stopzetting van de activiteiten op het terrein moet u nagaan of de bodem effectief verontreinigd is, door een bodemonderzoek te laten uitvoeren door een professional op het vlak van bodemverontreiniging.
     
Categorie 1: niet-verontreinigde percelen
    De bodem werd bestudeerd en respecteert de saneringsnormen: de risico's voor de volksgezondheid en het leefmilieu worden als nihil beschouwd en het terrein mag voor alle functies worden gebruikt.

Categorie 2: licht verontreinigde percelen zonder risico
    De concentraties vervuilende stoffen zijn zeer laag: de risico's voor de volksgezondheid en het leefmilieu zijn verwaarloosbaar. Het terrein mag voor alle functies worden gebruikt. De afgegraven grond van dit perceel mag echter niet worden hergebruikt op een ander terrein in Brussel.

Categorie 3: verontreinigde percelen zonder risico
    De bodem is verontreinigd maar de risico's zijn aanvaardbaar. U moet bepaalde gebruiksbeperkingen in acht nemen. Zo mag u geen moestuin aanleggen en geen kelder bouwen, mag u geen drinkwaterleidingen aanleggen of mag u geen woning bouwen zonder beheer van de verontreinigingsrisico's.

Categorie 4: verontreinigde percelen in onderzoek of in behandeling
    De bodem is verontreinigd. Studies, sanering, behandeling of monitoring van saneringsmaatregelen zijn aan de gang. Bij verkoop moet u beschikken over een bodemonderzoek dat conform is verklaard. De persoon die de grond koopt of verkoopt, moet zich er ook toe verbinden om de resterende saneringsverplichtingen van Leefmilieu Brussel uit te voeren, en moet hiervoor een financiële waarborg hebben vastgelegd.
[bron: Leefmilieu Brussel, online]

Als we kijken naar het landgebruik, zien we dat er soms spanningen bestaan tussen het beschermen van de biodiversiteit en bouwprojecten. Braakland, land dat (tijdelijk) verlaten is en dat men soms beschouwt als terreinen bedekt met onkruid, is vaak een plek met een grote biodiversiteit voor zowel flora (planten, bomen) als fauna (insecten, vogels, kleine zoogdieren). In activiteit 8 komen we terug op de sociale mobilisatie om deze gebieden te behouden en te beschermen. 

Bekijk, om deze eerste activiteit te voltooien, aandachtig volgende kaart met alle huidige plaatsnamen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest die verband houden met de omgeving:

 

Bron: Société Royale belge de Géographie

Een suggestie, commentaar of opmerking over deze activiteit? Klik hier!