BrOOC Brussel ontcijferd

Zoals in de meeste grote steden heeft water een belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling van Brussel: van de ontwikkeling van de stad langs de Zenne tot de overwelving van deze laatste, via de aanleg van een kanaal, de ontwikkeling van de vele zijrivieren van de Zenne, de aanleg van openbare fonteinen, de bouw van waterzuiveringsinstallaties, enz. In deze activiteit zullen we het hebben over water in Brussel, zijn beheer en ontwikkelingen, zijn kwaliteit en tot slot de toegang tot water.

1. Waterwegen in Brussel

Je hebt in deel 1 gezien dat de Zenne de belangrijkste waterloop is in de geschiedenis van de commerciële en demografische ontwikkeling van Brussel, en in deel 2 dat ze een sociologische tegenstelling heeft gecreëerd tussen het oosten en het westen van de stad. Laten we nu eens kijken naar de andere waterbronnen in Brussel. Op de volgende kaart zie je alle bestaande en verdwenen bronnen die in Brussel zijn geïnventariseerd. Klik op het menu linksboven om de legende te ontdekken en bestaande of verdwenen bronnen te selecteren. Kijk goed naar het stadscentrum, de Vijfhoek en de omliggende gebieden. Je zult zien dat er veel meer bronnen zijn in het oosten.

Kaart gemaakt door Coördinatie Zenne, online beschikbaar : Dossier 'Brusselse bronnen'.

Tot de 20e eeuw haalden de inwoners hun water voornamelijk uit putten, toegankelijke bronnen in de stad of openbare fonteinen. Sinds de 13e eeuw had de stad namelijk een majestueus netwerk van openbare fonteinen ontwikkeld in het stadscentrum. De bekendste van deze fonteinen is waarschijnlijk Manneken Pis, waarvan de oudste vermelding dateert uit de 15e eeuw! Brussel heeft ook een groot aantal beken, zowel in het oosten als in het westen, die uitmonden in de Zenne. Deze waterlopen hebben een grote invloed gehad op het Brusselse landschap en zijn plaatsnamen. Op de kaart hieronder ziet u het hydrografisch netwerk van Brussel en alle huidige plaatsnamen die met water te maken hebben.

Bron: Société royale belge de cartographie, 2024

2. Waterontwikkelingen in Brussel

Na verloop van tijd werd de toenemende verstedelijking van het gebied onverenigbaar met de frequente en hinderlijke overstromingen van deze waterlopen en de moerassige gebieden in hun alluviale vlakte. Om deze problemen te verlichten, heeft het stadsbestuur sinds de Middeleeuwen grote veranderingen aangebracht aan de waterloop, met name door de bouw van twee sluizen: de Grote Sluis bij wat nu het Zuidstation is en de Kleine Sluis bij wat nu de Ninoofsepoort is. Dankzij deze sluizen kon overtollig water worden omgeleid naar een brede gracht langs de stadsmuren die bekendstaat als "Zinneke" of de "Kleine Zenne". 

Op deze tijdlijn zie je enkele sleutelmomenten in het waterbeheer in Brussel. Beweeg de cursor naar rechts om door de verschillende elementen te scrollen!

Kortom, in de 19e eeuw probeerde Brussel zijn waterwegen te controleren, ook al moesten die daardoor uit de stad verdwijnen, zonder evenwel de fundamentele problemen van watervervuiling en overstromingsbeheer aan te pakken.

Als je meer wil weten over de riolen van Brussel, nodigen we je uit om het artikel van Ananda Kohlbrenner te lezen "Van meststof tot afval, van het platteland naar de rivier: een geschiedenis van Brussel en zijn excrementen" (Brussels Studies, Algemene collectie, n°78, 23 juni 2014). Je kan ook het Riolenmuseum bezoeken, een bijzondere plek om meer te weten te komen over de geschiedenis van het waterbeheer in Brussel.

3. De waterkwaliteit in Brussel

De Zenne is dus sinds 1871 overwelfd, maar dat betekent niet dat ze minder vervuild is ! Onttrokken aan het zicht (en de neus) was de vervuiling van de Zenne niet langer een grote bron van zorgen. Tot in 1991, toen een Europese richtlijn de lidstaten verplichtte om het afvalwater van grote steden te zuiveren.

Bron : Leefmilieu Brussel, Water en aquatisch milieu: stand van zaken, IE = inwonerequivalent

Het doel van deze waterzuiveringsinstallaties (RWZI's) is om de Zenne schoner te maken: ze verzamelen het afvalwater, filteren het in verschillende tanks, voeren er een biologische behandeling op uit (om bijvoorbeeld overtollige stikstof te verwijderen en zuurstof in het water te bevorderen, wat essentieel is voor vissen) voordat ze het gezonde water weer in de Zenne lozen. Het Brusselse rioleringssysteem, gebouwd in 1848, betreft echter een "enkelvoudig" systeem: het verzamelt zowel afvalwater als regenwater. Als het regent, raakt het rioolnetwerk verzadigd en kunnen de zuiveringsstations niet langer al het water van Brussel zuiveren. Het gevolg is dat bij hevige regenval - wat toch regelmatig voorvalt in de Belgische hoofdstad - een deel van het afvalwater rechtstreeks in de Zenne wordt geloosd, of zelfs in het Kanaal !

Bron: schema geproduceerd door het Koninklijk Belgisch Cartografisch Genootschap, gebaseerd op diagrammen geproduceerd door Coördinatie Zenne. In 2022 telde de vereniging Canal it up 80 dagen waarop het zo hard regende dat de zuiveringsinstallaties een deel van het afvalwater rechtstreeks in de Zenne loosden. Van deze 80 dagen waren er 19 zo hevig dat er naast de Zenne ook afvalwater in het kanaal werd geloosd. Jaarlijks wordt gemiddeld 10 miljoen m3 afvalwater ongezuiverd geloosd. Ter vergelijking: een stad als Parijs loost jaarlijks (tot 2021) gemiddeld 3 miljoen m3 afvalwater in de Seine.

Ben je op dit moment in Brussel? Kijk eens uit het raam. Regent het? Zo ja, dan kan je op deze pagina live nagaan of de riolen op dit moment overstromen in de Zenne (scroll een beetje naar beneden om de monitoring te zien): https://www.canalitup.org

Om dit probleem aan te pakken, heeft de Brusselse regering het Waterbeheerplan (WBP) aangenomen voor de periode 2022-2027, dat gebaseerd is op Europese richtlijnen. Dit plan voorziet in verschillende maatregelen om te voorkomen dat regenwater wordt afgevoerd naar de riolering (meer bepaald door werk te maken van meer waterdoorlaatbare grondbedekking en nieuwe stormbekkens).

Ondanks deze overstorten heeft de installatie van de twee RWZI's geleid tot een aanzienlijke verbetering van de biodiversiteit in de Zenne. Er zijn weer talloze vissen waargenomen nadat ze de rivier tientallen jaren hadden verlaten.

Deze snelle verbetering van de waterkwaliteit in de Zenne toont aan hoe groot de impact is van de Brusselse RWZI's op het waterleven in onze waterlopen. Deze resultaten zijn ook te danken aan de andere stations en aan de inspanningen die worden geleverd in het Vlaamse en Waalse Gewest. Volgens Leefmilieu Brussel is de Zenne echter nog steeds een rivier van gemiddelde kwaliteit. De watertemperatuur stijgt met 2°C naarmate ze door de stad stroomt, wat een grote impact heeft op het waterleven in de rivier. Het gebeurt nog steeds sporadisch dat het zuurstofniveau in het water, gedurende enkele uren of enkele dagen, kritiek is. Andere parameters blijven te hoog voor een goede waterkwaliteit, zoals de aanwezigheid van verschillende verontreinigende stoffen. En bij droogte hebben alle Brusselse waterlopen zwaar te lijden onder de achteruitgang van hun kwaliteit: het debiet neemt af, het zuurstofgehalte daalt, de concentraties vervuilende stoffen nemen toe en het waterleven gaat sterk achteruit. De Brusselse rivieren zijn dus niet veerkrachtig: ze worden zwaar getroffen door droogte en extreme verschijnselen die door de klimaatverandering steeds vaker zullen voorkomen.

Om de kwaliteit van de waterlopen te verbeteren, heeft Leefmilieu Brussel een programma opgezet onder de naam "Blauw netwerk", dat tot doel heeft om bepaalde overwelfde waterlopen te heropenen, om hun oevers te renaturaliseren zodat ze bij hevige regenval overtollig water kunnen opnemen, en om waterlopen los te koppelen van de riolering zodat het water kan wegvloeien in zijn natuurlijke omgeving in plaats van de riolering te overbelasten, wat leidt tot lozingen in de Zenne en zelfs in het Kanaal, zoals je hebt kunnen zien. In 2017 werd met de steun van de Europese Unie een uitgebreid plan opgezet om de Zenne te heropenen, te beschermen en te ontwikkelen, een plan dat geleidelijk geïntegreerd raakt in de instrumenten voor stadsvernieuwing. Onder de ondernomen acties werd besloten om de oevers van een stuk waterloop ten noorden van Brussel te renoveren. We nodigen je uit om de voortgang van dit project, dat een keerpunt vormt in de geschiedenis van de rivier, te bekijken (gefilmd in timelapse). Kijk goed naar het waterpeil. Je zult zien dat het gedurende het project sterk schommelt wat ons herinnert aan de instabiliteit van het debiet van de Zenne:

Om je een duidelijk beeld te geven van de impact van deze verandering, zie je hieronder twee foto's van voor en na de ingreep. Beweeg de cursor van links naar rechts om de twee foto's te vergelijken.

4. Water, een publiek goed

Nu we het gehad hebben over de aanwezigheid van water in Brussel en de aanpassingen die de overheid heeft gedaan, gaan we kijken naar de toegang die Brusselaars hebben tot water. Dit omvat drinkwater, maar ook water om zich te wassen en te ontspannen (om te zwemmen bijvoorbeeld).

Tot zover dit hoofdstuk over water in Brussel !

Een suggestie, commentaar of opmerking over deze activiteit? Klik hier!