Activiteit 2: De Grote Markt, het commerciële hart van de stad
Brussel, een permanente bouwwerf?
Activiteit 2: De Grote Markt, het commerciële hart van de stad
Van de markt naar...
Onderstaande kaart, die je al zag in deel 1, brengt in herinnering hoe Brussel zich sinds de Middeleeuwen geleidelijk ontwikkeld heeft aan de kruising van commerciële wegen en stromen.
De loop van de bevaarbare stromen en de grote oost-west landweg in de Middeleeuwen, geprojecteerd op een kaart van het huidige België.
Bron: Société Royale belge de Géographie, naar HAYT, Franz, 1988. Atlas d’histoire universelle et de Belgique. Wesmael.
Laten we de focus wat verruimen! Om je beter te laten begijpen wat de grote oost-west verbindingsweg (de "Steenweg") betekent voor de stad, hebben we hem op een hedendaagse kaart van Brussel getekend. Zo zie je dat hij de Vijfhoek binnenkomt langs de Naamsepoort en weer verlaat langs de Vlaamsepoort. Onderweg snijdt hij door het hart van het stadscentrum en kruist zo de Zenne. Daar kunnen goederen geladen en gelost worden.
Het huidige tracé van de “Streenweg” in het centrum van Brussel, de commerciële oost-west as die de Naamsepoort met de Vlaamsepoort verbindt. Vandaag zijn in de toponymie de namen van de metrostations (“Naamsepoort” en “Graaf van Vlaanderen”) de getuigen van de oude stadsingangen.
Bron: Achtergrond Institut Géographique National (cartoweb.be)
De volgende topografische kaart brengt in herinnering, zoals je al zag in deel 1, dat de Zenne, vrij steil stroomopwaarts, in Brussel terechtkwam in een brede vlakte waar hij meanderde en plots veelvuldige overstromingen veroorzaakte. De hoogtelijnen vertonen een sterke asymmetrie die invloed zal hebben op de ontwikkeling van de stad: boven op de oostelijke, zeer steile helling installeren zich de wijken van de machthebbers (het Coudenbergpaleis, de Collegiale Sint-Michiel-en-Sint-Goedele…) en het grootste deel van de mooie wijken (nu de “bovenstad”). Op de minder steile helling in het westen vestigt zich een reeks ambachtelijke en, later, industriële activiteiten. Dit stadsgedeelte werd dan ook gekozen om er in 1561 het kanaal Brussel-Willebroek te graven (en dus de verbinding naar de Schelde en de Noordzee), in 1832 gevolgd door de verlenging tot Charleroi (waardoor Brussel verbonden werd met het Henegouwse industriebekken).
Kaart met de hoogtelijnen van de Zennevalei en de plaats van de eerste omwalling van Brussel.
Bron: IGEAT
De bijzondere ligging van Brussel is voordelig voor zijn commerciële ontwikkeling. Vanaf de 12de eeuw ontwikkelt zich hier een openluchtmarkt die het economische hart van de stad zal worden, de latere Grote Markt.
Dit is de plek die de meeste mensen die de stad ontdekken het eerst bezoeken en zo kunnen ze met eigen ogen zien wat Victor Hugo “het mooiste plein ter wereld” noemde.
Als je in de onmiddellijke omgeving van de Grote Markt gaat wandelen, merk je ongetwijfeld de namen van enkele naburige straten die herinneren aan de middeleeuwse handelsfunctie van dit stadsdeel. (Her)ontdek de suggestieve straatnamen en neem een duik in het historische hart van de schitterende Grote Markt van Brussel.
... in het centrum van de macht
In het begin van de 15de eeuw werd beslist om het oude schepenhuis om te bouwen tot een nieuw gemeentehuis om een volop uitbreidende gemeentelijke administratie in onder te brengen. Het nieuwe Stadhuis werd voltooid in het midden van de 15de eeuw, en wordt al snel omringd door de huizen van de verschillende gilden die zo de macht van hun beroep wilden etaleren en actief wensten deel te nemen aan het bestuur van de stad. De Grote Markt krijgt haar definitieve vorm. Ze verandert maar opnieuw als de houten huizen door stenen gebouwen vervangen worden in de 16de en de 17de eeuw, en daarna door de heropbouw na het bombardement door het Franse leger in 1695.
De brand van de Grote Markt in 1695, onbekende meester, Museum van de Stad Brussel
© Trougnouf (Benoit Brummer), Domaine public
Na dit bombardement dat dus een aantal gebouwen rond de Grote Markt verwoest, volgt een indrukwekkend snelle heropbouw. Er wordt snel herbouwd op de fundamenten van de oude gebouwen zonder de stadsstructuur grondig te veranderen. De gildehuizen rond de Grote Markt vormen hiervan een mooi voorbeeld. In 1697 zijn de meeste ervan al opnieuw heropgebouwd op dezelfde plaats zonder enige poging tot symmetrie. Ze illustreren de rijkdom van de gilden, die machtige beroepsverenigingen en actoren van het stadsbeheer. Hun gevels zijn verguld, meerkleurig en rivaliseren door de overdaad aan beeldhouwwerk, symbolen en guirlandes, bekroond met vazen, frontons met krullen, koepels en uitgekiende puntgevels. Met deze huizen bieden de meesterhandelaars en ambachtslui tegen elkaar op. De barok, die elders ten einde loopt, viert hier in al zijn onstuimigheid hoogtij.
Enkele gildenhuizen op de Grote Markt van Brussel. © Ben2, CC BY-SA 3.0
Toch toont de Grote Markt dat ook andere esthetische waarden stilaan terrein winnen: die van het evenwicht en de symmetrie in het huis van de Hertogen van Brabant (of van de timmerlui) waarbij zeven verschillende huizen onder eenzelfde fronton zijn gegroepeerd.
Het Huis van de Hertogen van Brabant op de Grote Markt in Brussel. © Zairon, CC BY-SA 4.0
Met deze interactieve foto kom je meer te weten over de gebouwen rond de Grote Markt, die getuigen van het economische en commerciële belang van de Grote Markt.
Een suggestie, commentaar of opmerking over deze activiteit? Klik hier!
